نگاره های خواجوی کرمانی

بسمه تعالی

عالم مثال در نگاره های خواجوی کرمانی از دیدگاه جنیدسلطانی (قرن هشتم)

براساس نسخه موزه بریتانیا نقوش و نگاره.

مقدمه:

بدون تردید تاریخ ادب ایران زمین از درخشش خاص خود در سراسر جهان فرهنگ و ادب برخوردار است. ادبیات پرمحتوای ایران محدود به چند شاعر برجسته نمی باشد، اگر چه نظیر بزرگانی ماند حکیم ابوالقاسم فردوسی- نظامی گنجوی- عطار نیشابوری- مولانا جلال الدین بلخی و سعدی و حافظ شیرازی هر کدام به تنهایی ستاره درخشان ادبیات ایران و بلکه جهان بوده که پرتو نور پیام نظم و نثر آنها همچنان در مراکز علمی و فرهنگی راهنمای بسیاری از علاقمندان به فرهنگ و هنر از هر نقطه از این جهان هستی می باشد.

خواجوی کرمانی از شاعران برجسته ایست که اسفار و آثارش بارها مورد توجه ادیبان و محققان برجسته ی داخل و خارج از کشور قرار گرفته و همچنان از اهمیت بلند مرتبه ای برخوردار است یکی از مباحث قابل توجه در شناخت اشعار خواجوی کرمانی ارتباط تنگاتنگ نظم خواجو با نقش و نقوش نگاره گری و مکتب های نگاره های عارفانه می باشد.

مکتب نگاره گری در طول تاریخ ایران از جلوه ای خاص و درخشش ویژه ای در مقاطع مختلف از دوران فراز و نشیب قرار داشته است.زمانی تحت حمایت حاکمان آل جلایر رشد نمود و از درجات کمال برخوردار گردید که به مکتب جلایری معروف شده. یکی از هنرمندان مکتب جلایری [۱]جنید سلطانی می باشد و او را باید بزرگترین هنرمند نگاره گر در مکتب جلایری دانست مکتب جلایری و درخشش نگاره گری از شیراز آغاز گردید زیرا این شهر کانون فرهنگ و هنر نشانه شناسی بواده.

نشانه شناسی نگاره:

در رابطه با هنر نگار گری باید گفت که ارتباط نشانه های پیام عارفان با علائم و نشانه های نگاره گری یکی از مباحث زیبا درجهان عرفان و هنر نگاره گری است . این هنر از پیچیدگی های برجسته ای برخوردار است و در اشعار خواجوی کرمانی زوایای آنرا در برداشت نگاره گری جنید شیرازی از اشعار خواجو در موزه های بریتانیا ملاحظه می کنیم. درشعر خواجو از ایوان فلک و طاق و قنادیل آمده که شامل طاق گهواره ای مدور و بیضوی و طادق مخروطیکه در عرفان جایگاه پیام عارفان را در بردارد سخن به میان آمده (گونه شناسی- ص ۲۷)

سجاده نشینان نه ایوان فک را                   حکم تو فروزنده قنادیل زوایا

هم رازق بی ریبی و علم خالق بی عیب                   هم ظاهر پنهان و هم باطن پیدا

(دیوان خواجوی کرمانی ص ۱۷)

 

 

 

تصویر نگاره شعر خواجو در موزه بریتانیا ( به نقل از نقوش معماری اسلامی- ص ۵۴)

در نگاره گری و مکتب نگاره ای جلایری دو رکن طاق و ایوان از یکطرف و پاب رو از سری دیگر همواره مطرح می باشد آب رو یخی تقاطع بین دو سطح بام شیب دار که آب باران به طرف آن جاری می شود در هنر غرب نام valley معروف است؛ (واژه نامه معماری اسلامی – ص ۷۴)

یکی از نکات برجسته ای که در اشعار خواجو وجود دارد و هنرمندان نگاره گری را بسوی خود جلب نموده قدرت اندیشه و پیام علمی فرهنگی خواجو می باشد به عنوان مثال در شعر خود از تعداد نُه ایوان فلک نام می برد و با صراحت می گوید: سجاده نشینان نه ایوان ملک را کهدر نقش و نقوش ایوان و حتی گنبدهای نگاره گری تأثیر گذار است.

در اشعار خواجو زوایای عشق و عاشقی در راستای نتایج عارفانه نیز مطرح گردیده از آنچمله اینکه در یک از نگاره های اشعار خواجو ا زشاهزاده ی ایران سوار بر اسب در آستان و ایوان کاخ و بارگاه سلطان (نام شاهزاده و سلطان در کتب هنر همای و همایون آمده است) همایون از جایگاه بلند مرتبه ی ایوان که خواجو به ایوان فلک اشاره کرده در جستجوی معشوق خود همای می باشد. خواجو هشداری می دهد که به دنیا و ظواهر آن دل نبندیم.

دل در منِ پیرزن عشوه گردهر مبند            کاین عروسیت که در عقد بسی دامادست

یاد دار این سخن از من که پس از من گویی           یاد باد آنکه مرا این سخن از وی یادست

دیوان خواوی کرمانی- ص ۹۷)

هنر نگاره گری خاصه براساس برداشت های هنرمند بزرگ نگاره گری جندی بغدادی از اشعار خواجو جلوه های پیام عارفانه را در بردارد. علت این امر اینست که خواجوی کرمانی را می توان یک عارف داسنت و از سوی دیگر جنید سلطان که نگاره گر و عارفی بود که تعالیم او در زمینه های عرفا و هنر در بسیاری از شهرها نفوذ کرده بود. (خواجوی کرمانی و نگاره ها- ص ۱۷)

یکی از مواردی که در نگاره های مکتب جلایری مورد توجه قرار گرفته از جنید سلطان بام و گستردیگ آن می باشد مانند «بام تیزه داری که هر طرف تیزه ی آن به دو بخش تبدیل شده که بخش بالایی شیب کم و بخش پائینی شیب زیادی دارد yambrel roof

«در موزه ی بریتانیا در رابطه با معرفی شعر خواجو از ایوان فلک از معرفی بام و تصاویری از نگاره های جنیدی و پیام فلک و بام آسمان آمده. بام در شیب با تیزه های نابرابری نقوش در معماری اسلامی ص ۳۴). باید توجه داشت که جنید سلطانی یا جنید شیرازی با عارف برجسته جنید بغدادی تفاوت دارد. جنید بغدادی از مشایخ تصرف و از عالمان و فقهای اهل سنت محسوب می شد محل تولدش بغداد بود ولی اصل او از نهاوند ایران بوده که اجدادش از ایران به بغداد عزیمت کرده بودند. (تذکره الاولیاء- عطار- ص ۲۱۴)

عالم مثال دارای نشانه های برجسته ای در نظام آفرینش می باشد که در عرفان و در هنر متجلّی است.

شناخت عالم مثال و نقش آن در نگاره ها:

از دیدگاه علمای جهان اسلام و عارفان محقق مطابق آیات الهی و احادیث ائمه اطهار: عالم مثال حد فاصل میان دنیا و آخرت است «در حقیقت عالم مثال بعد از دنیا و قبل از آخرت  قیامت می بادش و با علم برزخ یکی است اینعلام مادی نیست ولی بخری از خصوصیات ماده را دارد از جمله شکل و وضع و بُد و اندهز و غیره …» (معادشناسی- عالم مثال- ص ۱۷۴)

در اشعار خواجوی کرمانی سخن از توحید و تسبیح آمده که ارتباط این جهان و حیات پس از مرگ را نشان می دهد. «در نگاره های هنری از اشعار خواجو مراتب ذکر و تسبیح در عرفان مکتب جلایری جلوه های خود رانشان می دهد». (نقوش اسلامی در معماری- ص ۷۲). خواجو در شاعر خود می گوید:

توحید تو خواند به سحر مرغ سحر خوان               تسبیح تو گوید به همین بلبل گویا

بر قله ی کوهسار زنی بیرق خورشید          بر پرده ی زنگار کشی پیکر جوزا

(دیوان خواجوی کرمانی- ص ۴۷)

«در تصویر نگاره از شعر خواجو کوهسار و خورشید بصورت بخشی مقعر و محدب ترسیم گردد که در نگاره ی هنری موزه ی بریتانیا از مکتب جلایری وجود دارد.» (نقوش معماری- ص ۹۷)

«ابزار موجی افتاده که بخشی مقعر آن از بخش محدب جلوتر آمده و مترادف است با doriceyma که بخشی مقعر از انتهای بخش محدب شروع می شود. (همان – ص ۵۷)

هنگامیکه سخن از عالم مثال در اشعار بزرگان ایران زمین اعم از نویسندگان یا شاعران می گردد در راستای آن سخن از عوالم عقل- مثال- ماده می آید که عوالم کلی می باشند. علام عقل علت به وجود آمدن عالم مثال می باشد و عالم مثال علت بوجود آمدن عالم ماده، خواجوی کرمانی را باید یک شاعر عارف بشناسیم و ارزشهای پیام او را که هنوز ناشناخته مانده بخوبی درک نمائیم.

آشنایی با خواجوی کرمانی و نگاره ها:

«کمال الدین ابوالعطا محمود بن علی بن محمد به ممد مرشدی کرمانی عراف بزرگ و شاعر استاد ایران در قرن هشتم هجری است. خواجو ظاهرا از پیروان شیخ ابواسحاق کازرونی بوده و پاره ای از تذکره نویسان به او عنوان های غلبه شعرا و ملک الفضلا داده اند تخلص اودر دهه ی اشعارش خواجوی کرمانی می باشد.

(شناخت خواجوی کرمانی- محمود عابدی- ص ۴۰)

در اشعار خواجو که تأثیرگذار در نگاره های هنری از دیوان خواجو بوده مدح و ستایش خالق یکتا می باشد. خواجو که خود یک عارف بود و پیر و شیخ کازرونی خود را یک خاکی و بنده الهی  می شمارد.

تا از دم جان پرور او زنده شود خاک                   در کالبد باد دمد روح مسیحا

خواجو نزد مدح و ثنا هیچ ملک را               اِلاّ مَلِک العَرش تبارک و تعالی

(دیوان خواجوی کرمانی- ص ۱۰۷)

در نگاره ای مربوط به خواجو از حضور باد پیام آور و نفوذ در قلبها و خانه های جسم وجان انسان از      تصویر برداری شده است که ارتباط به قرنهای قبل از خواجو بوده از مکتب جلایری و هنرمندی جنید بغدادی: در موزه ی بریتانیا

تصویر ۴ص ۲۴

« بخش از بازشدگی پنجره یا در کهن بین سطح دیوارخارجی و چارچوب در یا پنجره دیده می شود».

(نقوش درمعماری اسلامی- ص ۷۷)

«خواجوی کرمانی از شاعران برجسته ای بود ه خد از خانواده سرشناس در کرمان بود و دوران کودکی را در آن شهر گذرانید و سپس سفرهای طولانی به حجاز و شام و بیت المقدس و عراق عجم و عراق عرقب و مصر وبعضی از بندرهای خلیج فارس کرد و در این سفرها نوشته های از دانش و تحقیق اندوخت (همان- ص۴۹).

بسیاری از اشعار خواجو نشان می دهد ه او به تعلّقات دنیوی بی توجه بود و در نزد اهل خرد و صاحب نظران امور مادی را بسیار ناچیزی دانست.

پیش صاحب نظران ملک سلیمان بادست       بلکه آنست سلیمان که ز مُلک آزاد است

آنکه گویند که بر آب نهادست جهان            مثنوی خواجه که چون درنگری بر بادست

(دیوان خواجه- ص ۹۴)

مُلک سلیمان درتاریخ بشریت و سرنوشت پیامبران زبانزد خاص و عام است حضرت سلیمان دارای قدرت و شوکت و ثروت فراوانی بود که خواجوی کرمانی همه تعلقات دنیوی را در نزد صاحبنظران فناپذیر داشته و مانند باد می شمارد. در نگاره های وابسته به شعر خواجو بر قدس شکسته اشاره شده که تعلّقات فناپذیر می باشد. شرح نقش شعر خواجو چنین بیان گردیده:

«پشت بند معلق تیرچه ای شیب دار از مصالح بنایی که روی قوس شکسته ای بارگذاری می شود و دانش های خارجی و رو به پائینی سقف یا طاق را به پشت بندی صلب منتقل می کند. پشت بند معلق از طریق کالبدش این دانش ها را به دانش عمومی تبدیل می کند.» (نقوش در معماری اسلامی- ص۷۰)

خواجوی کرمانی در سال ۷۳۲ هجری قمری یعنی حدود اواسط قرن هشتم مثنوی همای و همایون را به نام سلطان ابوسعید و وزیرش غیاث الدین محمدی شراید. (زندگی خواجوی کرمانی- کوشش احمدخوان دری ص ۳۷)

اگر در ادبیات ایران به مطالعه و بررسی دقیق بپردازیم بخوبی ملاحظه می کنیم که هیچ متفکر و یا شاعر و فیلسوفی در کار خود موفق نبوده مگر اینکه با هنر پیشنیان خود آشنا بوده و تحت تأثیر گاهای موفق آنها باشد از خواجو هم هستند بسیار از بزرگان که تأثیر پذیرفته اند مانند حافظ و خود خواجو نیز از گذشتگان و پیشینیان خود، لذا در هنر شعر و شاعری از یکطرف و نگاره های خواجو که تحت تأثیر نگاره های سنگی و غیره از جنید بغدادی بوده و در سروردن اشعارش نیز تأثیرگذار زیرا که انتخاب محتوای شعری از سوی خواجوی در ارتباط تنگاتنگ با نگاره های جنیدی می باشد.

خاک بغداد به مرگ خلفا می گرید      ور نه این شط روان چیست که در بغداد است

گر هر لاله سیراب بود دامن کوه      مرو از راه که آن خون دل  فرهادست

(دیوان خواجوی کرمانی- ص ۳۷)

راه و دروازه عبور راه در نگاره ی جنیدی نگاره گر جایگاه بلند مرتبه ای دارد. در موزه ی بریتانیا از «راه» نگاره که خواجو در شعر خود اشاره به راه خون دل فرهاد در کوه بیستون می کند، اشعار از …….. جنیدی (سلطانی) می باشد.

(تصویر ص ۳۰ شماره (۵))

 

خواجو ظاهر راه هشدار می دهد که اگر پر از لاله و گل باشد باز هم جای عبور نیست و در شرح نگاره راه جنید و ستون دروازه ی راه که دشورایهایی را دارد محققان چنین نوشته اند:

ستون دروازه آجر یا سنگی که از داخل دیوار بیرون آمده است تا وزنی را تحمل کند و همراه با تخته بغل درنگاره های خواجوی کرمانی که در تحقیقات خاورشناسان آمده ذکر گردیده و آن یکی از تخته های شیب دار امتداد یافته در طول کناره ی یک دستگاه پله برای تحمل یا پوشاندن لبه های کف پله ها و پیشانی ها می باشد. (گونه شناسی عناصر معماری- ص ۷۲)

باید دانست که در هنر کمال خلاقیّت ذهنی مطرح است ابداع در مرحله ی بعد می باشد. جنید بغدادی و خواجوی کرمانی هر دو برخوردار از نوعی خلاقیّت ذهنی بودند و هر دو در هنر خود فرزانه ی زمان و بلکه فرازمان بودند.

ارتباط تنگاتنگ ادبیات و هنر نگاره:

نگاره های در موزه بریتانیا به جنید بغداد منسوب است و مُلک سلیمان را که خواجو در شعر خود از نگاره های جنید تأثیر پذیرفته آورده دیوار و طاق مانند کلیسایی را نشان می  دهد.

…. که در نگاره هی خواجوی کرمانی هم از آن سخن رفته بخش متمایزی از دیوار یا سقف یا در که برجسته می باشد. ……. عرض در دهانه طاق شبستان کلیسا که بر محور طولی کلیسا عمود است و طول آن به چند بخش تقسیم می کند Transversrib و در نگاره های خواجوی کرمانی از سوی محققین غربی به نمایش در آمده تویزه ای جناغی و قطره ای که از دهانه یک متقاطع جناغی بصورت قطری عبور می کند و تویزه ی قوسی جُناغی هم نامیده می شود.

 

 

 

 

 

تصویر ص ۷۴- (۲)

قوس و گنبد در هنر نگاره گری بیانگر فناپذیری و آنچه باقی است قدرت حقاست بقول خواجوی کرمانی: پیش صاحب نظران مُلکِ سلیمان بادَست.

ارتباط تنگاتنگ ادبیات و هنر را باید در نحوۀ تأثیر پذیری ادیبان و هنرمندان از یکدیگر دانست مثلاً خواجو از نگاره های موجود رد زبان خود وسنگ نگاره های هنرمندان ا زآنجمله جنید تأثیر گذار بود و در الفاظ شعری وانتخاب محتوای شعر در نگاره این تأثیر را بنحوی ملاحظه می کنیم، از سوی دیگر در هنر عارفانه از خواجوف حافظ نیز تحت تأثیر قرار گرفت و عرقان و شناخت خواجو دراندیشه و راه حافظ نیز تأثیرگذار بود. جنید نگاره گر به عنوان نقاش برجسته ی قرن هشتم و اوایل قرن نهم که شاگرد ممتاز و فرهیخته شمس الدین شیرازی از نگاره گران و از این معرفی گردیده. دیوان خواجوی کرمانی سال ۷۹۹ هجری قمری در بغداد با همکاری جنید سلطان و میر علی تبریزی تصویرگری وخوشنویسی شده است. ارتباط هنر وادبیات در اینجا شاخص می گردد زیرا جنید با توجه به اشعار عارفانه ی خواجو و الفاظ بکار رفته در آن نگاره گری خود را جلوه داده است رسیدن ممای در کاخ همایون بغداد و تابلوی نگاره گری بخی برگی از همای و همایون خواجوی کرمانی به قلعه جنید سلطان شیرازی وخوشنویسی میر علی تبریزی بسال ۱۴۱۰ میلادی دوره ی آل جلایر در موزه ی بریتانیا.

آشنایی با سنگ نگاره، تأیید و پیشینه آن در هنر نگارگری:

برای درک اثر هنری جنید سلطان یا جنید نگاره گر شیرازی باید به زیربنای هنر نگاره گری یا همان سنگ نگاره ها دقت کنیم. برخی از دیوان سلطان احمد جلایر به خط خوشنویسی میرعلی و نگاره گری جنید جلوه ی از سنگ نگاره یا نقش بر روی سنگ را نیز نشان می  دهد.

شعر خواجوی کرمانی که اشاره به کوه بیستون و سنگ نگاره های فرهاد و نقش شیرین می کند.

مروانه راه که آن خون دل فرهادست بیانگر ارتباط هنر و نگاره گری در دل سنگ ها و جای گرفتن بر اوراق در طول زمان می باشد. در نگاره گری موزه ی بریتانیا ا زجنید سلطان قوس و پلکان کاخ همایون ترسیم شده. «چشم پله well فضای عمودی خالی که پله حول آن می چرخد و قوس که روی عضو سازه ای برای آن ساخته می شود تا بخشی از بار وارد بر آن را کاهش دهد و در نگاره های خواجوی کرمانی به نمایش گذاشته شده که در موزه ی بریتانیا حفظ می شود. (نقوش معماری اسلامی- ص ۸۴) ص ۲۰ از کتال

بایدتوجه داشت که هر تصویر و نگارشی بر روی سنگ را سنگ نگاره می گویند و اگر نقوش یا نوشته های از طریق کنده کاری و برروی سنگ ها انجام گرفته باشد جلوه خاص پیدا می کند که درنگاره گری تأثیر گذار است. هنر جنید درنگاره گری بر روی سنگ نیست لکن در نقاشی های خود جلوه های این هنر را در ارتباط با اشعار خواجو که از ایوان- طاق- ملک سلیمان- راه و فلک نام می برد و هنرمندی جنید سلطانی یا نگاره گری شیرازی در اواخر قرن هشتم آشکار می گردد.

نگاره گری توسط هنرمندان در طول تاریخ در درون  غارها نیز کشف گردیده اند. سنگ نگاره های کهن که تصویر حیوانات وحشی و اهلی را در بردارد و افسانه های که در پی شکار حیوانات گام برداشته اند و سنگ نگاره هایی که از بشر در طول تاریخ باقیمانده همه زیربنای هنر نگاره گری بر روی اوراق ولوح گردیده اند تا به امثال جنید شیرازی یا سلطانی رسیده و او با ترسیم پاره ای از اشعار خواجو در بستر هنر نگاره گری چلوه می کند. در شعر خواجو از قنادیل نام برده می شود: حکم تو فروزنده قنادیل زوایا که در نگاره گری جنید ترسیم قندیل و دیوار تکیه گاه آن در موزه بریتانیا محفوظ است.

«توسط محقق و هنر معماری شناسی اسلامی جنید در رابطه با شناخت نگاره های خواجوی کرمانی تحقیقاتی که صورت پذیرفته دیوار پشت بلند تکیه گاهی خارجی که برای پایدار سازی سازه ها از طریق مقابله با رانش رو به بیرون آن ساخته می شود به ویژه تکیه گاه خارجی که برای پایداری سازی سازه ها از طریق مقابله با رانش رو به بیرون آن ساخته می شود به ویژه تکیه گاه پیش آمده ای که در درون یا بیرون دیوار بنای ساخته شود و دیوار سنتوری دیواری که لای آن سنتور است و در ساختمان های کلاسیک طبقه ای که بالاتر از قرنیه دیوار ساخته می شود.

 

(نقوش در معماری اسلامی- ص ۹۲) ص ۶۲ تقریر ۷

 

 

 

 

 

از ارزش های بلند مرتبه ی هنر خواجو در اشعار اخلاقی و عارفانه از یکطرف و کاربردی هنر جنید شیرازی و خوشنویسی تبریزی و امثال او از سوی دیگر باید گفت که درتاریخ نگارگری سبک های ایمانی همواره مورد توجه سایر هنرمندان در سراسر جهان بوده است. نگاره گران ایران در هنرمندی خود شاخص بوده اند.

نسخه ی دیوان خواجو با نگاره گری جنید سلطانی (شیرازی) در سال ۷۹۹ هجری قمری در دوره آل جلایر که با امضای خود جنید نقاشی برجسته ی ایرانی می باشد اولین نقاشی و اثر نگارگری در تاریخ نقاشی امضاء شده می باشد. دیوان خواجوی کرمانی با نگاره گری هنرمندی چون جنید که از نمونه های برجسته ی نگارگری قبل از عهد تیموری محسوب می گردد و شامل نه نگاره می باشد که دو نگاره از آن به امضای جنید است.

(نقوش در معماری اسلامی- ص ۷۰)

ارزش دیگری که نسخه ی نگارگری جنید را در بردارد اینکه این نسخه از اولین نسخ موجود خط نستعلیق در تاریخ خوشنویسی ایران است. این دیوان به خط میرعلی تبریزی در بغداد کتابت شد و تقریباً در تمام مراجعی که از هنر ایران نوشته شده از این نسخه نیز نامبرده شده است.

دیوان خواجوی کرمانی که همواره مورد توجه علاقمندان به هنر و شعر بوده بسال ۷۹۹ در بغداد با همکاری جنید و سید علی تبریزی تصویرگری و خوشنویسی شده است. هنر جنید برخاسته از ذهن خلاّق اوست همانطوری که هنر خواجوی کرمانی نیز برخاسته از خلاقیّت ذهنی اوست. نگاره ی ذهنی تصویر است که در نبود اشیاء یا پدیده های ذر ذهن وجود دارد و طرح آغازین در اندیشه و ذهن می باشد سپس بر روی لوح آشکار می گردد.

صورت اشیاء در نگاره های خواجو:

خواجو از صورت و تصویر اشیاء در همان هستی و نظام آفرینش می گوید. از حاکمیت و قدرت خالق یکتا

ای غرّه ماه از اثر صنع تو غرّا                   وی طرّه ی شب از دم لطف تو (مطرا)

نوک قلم صنع تو در مبدا فطرت        انگیخته بر صفحه کن صورت اشیاء

(دیوان خواجوی کرمانی)

خواجه از صنع و صفحه ی کن می گوید که در فرهنگ نگاره گری با ترسیم گنبد قدرت و بارگاه آشکار می گردد یکی از نگاره های خواجوی کرمانی که در موزه بریتانیا نیز نگهداری می شود و از تحقیقات جنید است  گنبد و ساق گنبدی است. «گنبد و سادق گنبد استوانه ای چندوجهی که غالباً پنجره دارد و گنبد به آن متکی است. ستون بندی جانبی گنبد نگاره ی خواجو ستون بندی های موازی که سقف بازی از تیرها و تیرچههای متقاطعر ا تحمل می کند و یادار بستی که گیاهان بالا رونده روی آن در حال رشد هستند.» (گونه شناسی عناصر معماری- ص ۱۱۷)

تصویر (…….)

مکتب نگاره گری بغداد در دوران حکومت آل جلایر به مکتب نگارگری جلایری مشهور است. این مکتب همواره مورد توجه هنر پژوهان در طول تاریخ بعد از ظهورش قرار گرفته است.

در دوران جلایری تحول دیگری نیز رخ داد و آن ابداع خط نستعلیق توسط میرعلی تبریزی بود و از آن به بعد برای متون کتب ادبی فارسی نظری شاهنامه و خمسه و … ازاین خط زیبای فارسی بهره گرفته شد. از تحولاتی که در زمان آل جلایر و قرن هشتم و نهم رخ داد حاشیه و تذهیب در حواشی دیوان بود، زیبا سازی در حاشیه ی کتابهای دستخط توسط هنرمندان با صبر و حوصله همواره جذاب بوده و در نگاره گری یها نیز بی تأثیر نمی باشد. نمونه های این نوع تذهیب را در حاشیه ی دیوان سلطان احمد جلایری می توان دید.

مکتب دوران جلایری به موضوعات غزل و عرفان و اشعار عارفانه و اخلاقی توجه خاصی داشت در دویان خواجو نمونه ی این توجه را ملاحظه می کنیم درنگاره های منسوب به جنید در ارتباط با دیوان خواجو نقش طاق و گنبد جایگاه ویژه ای دارد.

یکی ازمواردی کهدر نگاره های خواجوی کرمانی در تحقیقات خاورشناسان چشمگیر است بحث اطاق های نگاره ای می باشد.

«طاق که با طاق عرضی باریک تری دارد و از ترازی بالاتر شروع می شود طوری که تیزه های آن در یک تراز واقع می شوند وطاق مرکبی که در آن طاق های گهواره ای به صورت عمود با هم برخورد می کنند و تیزه ای قوس قطری به نام تویزه قوسی تشکیل دهند و طاق متقاطع جناغی که تویزه های جناغی قطری را به چهار بخش تقسیم کرده اند و طاق مرکب از چهار طاق ضربی eloister vault (coved)»

(گونه شناسی عناصر معماری تاریخی- ص ۱۰۴)-

 

 

 

ص ک عکس

«هنرمندانی چون احمد موسی که در مکتب تبریز رشد نموده بودند با تربیت شاگردانی چون شمس الدین میراث هنری خود را منتقل کردند که نتیجه و ثمره ی آن به ظهور هنرمندانی بزرگ مانند جنید سلطانی انجامید. از تحولات دیگرا یان دوران می توان به بهره برداری از حاشیه های تذهیب کتب خطی که تحت تاثیر هنر چینی بوده نام برد. مکتب آل جلایر از سلسله ی محلی ایران در سال ۸۲۰-۷۴۰ یعنی اواخر قرن هشتم و اواسط قرن نهم می باشد. آل جلایر در ایران و عراق حکومت می کردند تبار آنها به مغولان می رسید و قلمرو خود را تا تبریز گسترش دادند.

پس از فروپاشی حکومت ایلخانان در سال ۷۳۷ هجری قمری آل جلایر برای کسب قدرت بپاخاست و شیخ حسن بزرگ جلایری توانست پس از درگیری های طولانی توانست بر بخشی از غرب تسلط پیدا کند که مکتب جلایری ایجاد گردید. از دیوان خواجوی در نگاره گری بر طاق گهواره ای نیز اشاره شده است.

«طاق گهواره ای annvlar ravlt پلانی دایره ای به شکل حلقه دارد وطاقی است با مقطعی به شکل کمانی از دایره که یک طرف آن وسیع تر از طرف دیگر است و طاقی که تویزه ای جناغی و تزئین یا میانی اش با الگویی ستاده ای مشکل نظم یافته و همان طاق کوکبی است (معماری اسلامی- ص ۲۴)

در هنر نگاره گری جنید سلطانی از دیوان خواجو علاوه بر نقوش جانبی و فوقانی مانند دیوار و ستون و طاق و گنبد بر نقش و پیکره ی انسان ها نیز توجه ی خاصی گردیده نمونه ی بارز آن در همان نگاره گری همان نگاره گری همای و همایون از شاهزاده و معشوقه موید است.

شاید بتوان گفت که مشهورترین و برترین کتاب مکتب جلایری دیوان خواجوی کرمانی باشد که مثنوی عاشقانه ی همای و همایون بخشی از آن است. نسخه ی موزه ی بریتانیا مربوط به سال ۷۹۹ هجری قمری می باشد که توسط جنید سلطانی در نه صفحه تصویر گری شده و استاد خط میرعلی تبریزی آنرا به خط نستعلیق نگارش نمود.

از صفات برجسته در این باره می توان گفت برای اولین بار مشاهد ظهور هنرمندی و نقاشی هایی هستیم که یک نگاره گر و در ذیل آنها را امضا نموده است. نمونه ی امضاء جنید سلطانی در موزه ی بریتانیا محفوظ و در معرض بازدید است.

تصویر دیوان خواجوی که دارای ۹

 

هنرمندی خواجو را می توان از نگاره های جنید و در مقابل هنرمندی جنید را می توان در ارتباط با هنر و خلاقیت خواجو شناخت در واقع خلق اشعار و الفاظ و اسامی در داستانها و پیام نظم خواجو از یکطرف و ذوق و گزینش جنید از سوی دیگر ارتباط تنگاتنگ میان خواجو و جنید را آشکار می سازد. هنگامیکه خواجو در شعر خود در شعر خود از ایوان- طاق و رباط و غیره نام می برد هر کدام در نگاره های جای خاص خود را دارند همراه با طاق در نگاره های خواجو سخن از قوس می باشد، قوسهای کتابی (تخت) یا شکسته مایل که هر کدام جایگاه خاص خود را دارند و در تحقیقات هنرشناسان و نگاره پژوهان غرب و شرق بسیار مورد توجه قرار گرفته است. قوس نعل اسبی در نگاره های خواجو در موزه بریتانیا نگهداری می شود.

«قوس نعل اسبی که درون قوس آن در بالای اطاق عریض و سپس باریک می شود تا به تاجی مدور ختم شود، قوسی که بر پارکارهای سنگی است که می توان آن ها را ادامه رو به پائین دور قوس شمرد قوس شکسته نوعی قوس گرد که در آن درون قوس از نیم دایره کوچکتر است.» seymentalurch

(گونه شناسی عناصر معماری تاریخی- ۷۸)

ص ۵۴ تصویر ۱۴

هنگامیکه انسان به آثار تاریخی بازمانده از کهن و تاریخ بشریت می نگرد گذشت زمان از دیدگاه عارفانی مانند خواجو و جنید با توجه به آثارشان یکی در نظم و دیگری در نقوش واقعیت های حیات نامی را به تصویر ذهن می کشاند. نگرش انسان به نقوش نگاره های جنید عالم مثال و مراحل شکل پذیری انسان را در حیات پس از مرگ در ذهن انسان زنده می سازد، نگاره های جنید علاوه بر حال و هوای عاشقانه مانند همای و همایون در راستای دنیای فانی و زودگذر نیز انسان را به حرکت در می آورد مانند نقش و نگار گنبدها و طاق نما ها و دیواره های متناسب با دیوان خواجو با توجه به اظهارات اهل تحقیق و پژوهش پیرامون نگاره های هنری یکی از برجسته ترین آثار موجود در جهان در رابطه با پیام نگاره ها نسخه ی دیوان خواجوی کرمانی است که با دست هنرمند برجسته ی بارگاه سلطان احمد جلایر جنید سلطانی مصور گردیده. تصاویر و نقوش این نسخه و نقش و نگارهایی که توسط جنید صورت گرفته قابل تحسین است. بررسی نگاره ها نشان دهنده ی آنست که جنید با اشعار خواجو آشنایی داشت و از دیوان این شاعر فرهیخته بنحوی آگاهی دارد اگر خواجو می گوید:

خیمه ی انس مزن بردر این کهنه رباط                  که اساسش همه  بی موقع و بی بنیادست

(دیوان خواجوی کرمانی- ص ۹۰)

اگر خواجو در شعر خود از رباط نام می برد، نقش و نگاره های دیوار و طاق و گنبدهایی که در نگاره های جنید چشمگیر است همه نشان دهنده ی آنست که جنید از کلمات و الفاظ خواجو هدایت می پذیرد و مسیر خود را برمی گزیند.

خواجوی کرمانی عارفی بود اهل سیر وسفر در سر دغدغه ی هدایت انسانها را داشت و خود از تعلقات آزاد بود

حاصلی نیست به جز غم زجهان خواجو را             شادی جان کسی کوز جهان آزادست

(دیوان خواجوی کرمانی- ص ۹۴)

این شاعر فرزانه ازکرمان به شیراز و پس از آن به کازرون آمده به خدمت شیخ امین الدوله کازرونی رسید و پیرو او و فرقه ی مرشدیه یا کازرونیه گردید و بکار بردن اسامی مانند رباط درشعر خود شاید اسبان بسته شده در طویله- رشته هایی که استخوانهای بدن را بهم اتصال و پیوند می دهد- کاروانسرای میان راه و خانواده وجایی که برای فقرا و بینوایان و درویشان ساخته می شود. » (فرهنگ حسن عمید- ص ۶۹۰)

اطلاق نسب مرشدی به خواجوی کرمانی به علت انتساب او به فرقه ی مرشدیه است.

(خواجوی کرمانی- کوششی سعید نیاز کرمانی- ص ۲۴)

خواجو اغلب خود را مرشد پیرو شیخ مرشد ابواسحاق کازرونی معرفی می کند وارادتش نسبت شیخ سهروردی (شیخ اشراق) می باشد. (همان- ص ۳۷)

شاید بتوان گفت که همین گرایش های عارفانه ی خواجو او را بسوی نوعی عرفان کشانید و همان باعث بهر برداری جنید د رنگاره ها شد.

در نگاره های خواجوی کرمانی از موزه بریتانیا یکی از محوری ترین مباحث پژوهش محققان از آنجمله روی نگاره جنید نقش و نقوش بام های نگاره ها مشرق و آثا رخواجوی کرمانی است.

«بام یا سقفی بشکل نیم استوانه barrelroof وبام پونه دار یعنی در شیب بامی با یک انتهای که درآن در هر یک سنتوری برداشته شده است و بام چند بر بامی بابرهای انتهایی شیب دار برخلاف بام سنتوری و پهلوهایی که یکدیگر را در کنج های برجسته و اریب قطع می کنند و بامی که در دو بخش از یک کاکل مرکزی سمت پائین شیب پیدا می کند به نحوی که در هر انتهای بام یک سنتوری ایجاد می شود.»

(نقوش در معماری اسلامی- ص ۴۷)

اگر چه فعالیت مهم خواجو شعر و شاعری بود و آثار این شاعر توانمند از حیث تنوع و به حضر از حیث نظم و بهره برداری از مقاصد و پیام شاعرانه بسیار اهمیت می باشد لکن آنچه که باعث شهرت این شاعر گردیده قدرت اندیشه و محتوای پیام شعر و نظم او در دیوانش است نوعی داستانسرایی در اشعار خواجو وجود دارد که همین امر باعث الهام هنرمندی چون جنید گردیده. یک ارتباط تنگاتنگ میان اشعار خواجو از یکطرف و نقوش جنید در نگاره ها از سوی دیگر می توان در نظر گرفت. خواجو اگر چه مهمترین فعالیت روزمره او نظم ونثر بوده اشعارش از آرایه های ادبی ابزار نقش و نقوش را در بردارد مانند ایوان- طاق- گنبد- رباط و غیره که همین امر باعث الهام برای جنید گردید و او را به سوی نقوش و خلق نگاره ها از دیوان خواجو برانگیخت.

نگاره های جنید سلطانی (شیرازی) و آثار خواجو،

برای آشنایی با نگاره های جنید در رابطه با دیوان خواجوی کرمانی باید نیم نگاهی به آثار خواجو اندازیم بدون تردید جنید آثار برجسته ی خواجو را مدّ نظر داشت و نگاره های او اگر چه اندک است و بیش از ۹ نگاره در این رابطه معرفی نگردیده لکن در بردارنده آشنایی جنید با آثار خواجوی کرمانی است.

مهم ترین آثار خواجو عبارتند از:

۱- گل و نوروز که ازمثنوی های اوست و منظومه ای است که به بحر مدس در عشق شاهزاده نوروز نام با گل دختر پادشاه روم که خواجو این مثنوی را برای نظیره سازی در برابر خسرو و شیرین نظامی گنجوی (یکی از زیباترین مثنویهای عاشقانه در ادب فارسی) سروده است.

اصل داستان هندی و پیرامون ۲۵۰۰ بیت است که خواجو در سال ۷۴۳ هجری قمری سروده است.

(خواجوی کرمانی – کوشش احمد سعیل خوانساری- ص ۱۴)

۲- سام نامه: منظومه ای حماسی و عشقی به بحر متقارب ثمنی که مانند همه ی منظومه های مشابه آن به تقلید از شاهنامه ی فردوسی ساخته شده  و راجع به سرگذشت سام نریمان وعشق او جنگ او ماجرای اوست. ازاین مجموعه نسخه ای متعدد وجود دارد و شامل ۱۴۵۰۰ بیت است. (همان ص ۲۷)

در نگاره های جنید از تصاویر دیوان خواجو تأثیرپذیری او را در استفاده از سام نامه بنحوی ملاحظه میکنیم.

۳- روضه الانوار: منظومه ایست که خواجو آنرا به پیروی ا زمنظومه های مشهور مخزن الاسرار نظامی و برهمان روش نگاشته است. این منظومه اندکی بیشتر از دو هزار بیت دارد و شاعر آنرا بعد از ذکر مقامات در بیست مقاله و هر مقاله ای را در یک مقدمه و یک حکایت پرداخته و در آن مقالات مباحثی از اخلاق عرفان را مطرح نموده و یک جا نیز وصف حال وی از خود آورده اس. روضه الانوار بنام شمس الدین محمود و زیرساخته شد و خواجو در آن از بانیان طریقت مرشد یعنی شیخ ابواسحاق کازرونی نام برده است. (همان- ص ۱۹)

۴- کمال نامه منظومه ایست عرفانی در سیر و سلوک بروزن بهرام نامه ی نظامی در دوازه باب که خواجو آنرا به نام ابواسحاق اینجو در سال ۷۴۴ و در ۱۸۴۹ بیت به اتمام رسانیده است این منظومه مشتمل برخطابه هایی با عناصر و ارواح و عقول و غیره است که خواجو آنها را با نام و یاد مرشد خود شیخ ابواسحاق کازرونی آغاز نموده است.(همان – ص ۲۰)

بدون تردید جنید با این آثار خواجو آشنایی داشت و از آنجا که شیراز از دو قرن هفتم و هشتم از حملات وحشیانه قوم مغول مصون مانده بود سبب گردید که خطه ی فارسی از ایران زمین همواره مورد توجه و استقبال وحضور هنرمندان گردد، جایگاه می باشد برای خلق آثار هنرمندان و در این خطه ی هنر پرور جنید به خلق نگاره های خود در رابطه با آثار خواجو پرداخت.

در زمان حکومت جلایریان در بغداد به ویژه سلطان احمد جلایر هنر و نقاشی بسیار مورد توجه بوده و از اهمیت بلند مرتبه ای برخوردار بود. جنید هنرمندی نگاره گر و آشنا با فنون تذهیب نیز بود.

نتیجه

نتیجه: از بررسی و پژوهش در رابطه با نگاره گری استاد فرهیخته و توانمند قرن نهم هجری جنید سلطانی در رابطه با دیوان خواجوی کرمانی می توان نتیجه گرفت که رابطه ی فرهنگ و هنر بسیار تنگاتنگ و بلکه جدایی ناپذیر است. خواجو و جنید هر دو از توانمندی های هنری و درخشش فرهنگی برخوردار بودند و هرکدام در مسیر خود شاخص.

نگاره های جنیدی سلطانی زیبایی و جلوه ی خاص دارد که همواره مورد توجه و بازدید علاقمندان به فرهنگ و ادب و هنر می گردد. نقش و نقوش بامها- طاق نماها- گنبد و تصاویر انسانها بازپایی لباس و حالت حیات دوباره ی به دیوان خواجومیدهد که ارزشهای جنید را در زوایای اشعار خواجو و گوهر آثار خواجو رادر زوایای هنرمندی جنید نمایان می سازد.

کلید واژه ها:

خواجو کرمانی- جنید سلطانی- نگاره- نقش و نقوش- عالم مثال- طاق- گنبد- حیات دنیوی

 

بسمه تعالی

منابع و مآخذ

۱- قرآن کریم- ترجمه ی دکتر موسوی گرمارودی- انتشارات قدیانی- ۱۳۷۸ ه ش تهران

۲- نقوش در معماری اسلامی- واحد تحقیق برهان صادق- انتشارات دهکده- ۱۳۹۱ تهران

۳- گونه شناسی عناصر تاریخی- نشریه برهان صادق- انتشارات دهکده- ۱۳۹۲ ه ش تهران

۴- فرهنگ حسن عمید- فرهنگ فارسی عمید- انتشارات امیرکبیر- ص ۶۹۰- ۱۳۹۲ تهران

۵- شناخت خواجوی کرمانی- محمود عابدی مجله ی علمی و پژوهشی دانشگاه آزاد کرمان- شماره ۴

۶- خواجوی کرمانی- کوشش و احتمام سعید نیاز کرمانی- نشر انوار- ۱۳۷۰ ه ش

۷- دیوان خواجوی کرمانی- کوشش احمد خوانساری- انتشارات پازنگ- ۱۳۶۷ ه ش

۸- تذکره الاولیاء- عطار نیشابوری- انتشارات امیرکبیر- ۱۳۸۴ ه ش تهران

۹- معادشناسی و عالم برزخ (مثال)- علامه حسینی طهرانی- انتشارات وضوی- مشهد ۱۳۶۷ ه. ش

۱۰- نگارگری ایران – دکتر یعقوب آژند- انتشارات نگاه- ۱۳۷۴ تهران.

 

 

تصاویر

ص ۳۰ دروازه ۵ کتاب نقوش سه ص ۷ ورقه

گر

گری ۵۳ طاق

۵۷ ۵ ۱۴- در ص ۱۴

ک= ص ۳۰

ت= ۵

و= ورقه ص ۷

دیوان عالم مثال در نگاره های دیوان خواجوی کرمانی از دیدگاه جنیدسلطانی (قرن هشتم) براساس نسخه ی موزه ی بریتانیا

 

 

[۱] جنیدی بغدادی بریتانیا زندگی خواجوی کرمانی